1. Thực trạng và các mối đe dọa đến quản lý, bảo tồn, phát triển LSNG
Mô hình trồng Mây tại xã Bình Lãnh - huyện Thăng Bình
Rừng ở Quảng Nam có nguồn Lâm sản ngoài gỗ nói chung rất đa dạng, phong phú và đóng vai trò quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội và sinh kế cho đồng bào miền núi. Trước đây, khi nói đến rừng thì người ta thường chỉ chú ý đến cây gỗ và các sản phẩm từ gỗ, còn các loại sản phẩm khác đều cho là lâm sản phụ. Song hiện nay, do nhu cầu sử dụng ngày càng lớn nên đã có sự thay đổi lớn về nhận thức đối với các lâm sản phụ này. Ngoài mục đích được sử dụng trong các hộ gia đình để phục vụ nhu cầu dinh dưỡng và sức khỏe thì hơn 150 sản phẩm LSNG còn được kinh doanh trên thị trường bao gồm mây, tre, mật ong, nấm, hạt dẻ, tinh dầu và thực vật, một phần sản phẩm từ động vật (hầu hết các loài này đều có ở rừng Quảng Nam), không những đem lại thu nhập kinh tế hộ gia đình mà còn góp phần tích cực vào công tác quản lý, bảo tồn và phát triển tài nguyên rừng. Mấy năm gần đây, những cơ sở kinh doanh sản xuất và chế biến song, mây, các làng nghề song, mây truyền thống có xu hướng phát triển mạnh, đây chính là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế, giải quyết số lượng lao động đáng kể và góp phần xoá đói giảm nghèo cho cộng đồng dân cư miền núi sống chủ yếu phụ thuộc vào sản phẩm từ rừng. Nhưng cũng chính từ nhu cầu nguyên liệu của các cơ sở này đòi hỏi ngày càng tăng cả về số lượng lẫn chất lượng đã thúc giục hàng ngàn người dân sống trong hoặc gần rừng hàng ngày vào rừng khai thác quá mức, khai thác theo kiểu hủy diệt (dùng lửa hoặc chặt hạ cả cây) không có sự kiểm soát chặt chẽ. Hơn nữa, do phân tán, năng suất và sản lượng thấp, khó thành hàng hoá, chưa có quy hoạch vùng sản xuất nguyên liệu nên việc cung cấp nguyên liệu còn bị động và công tác bảo vệ tài nguyên LSNG còn gặp nhiều khó khăn.
Bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ là một trong những nhiệm vụ chiến lược phát triển lâm nghiệp quốc gia cũng như của tỉnh Quảng Nam. Hiện công tác phát triển lâm sản ngoài gỗ đang gặp khó khăn do rừng đã bị tàn phá nhiều, nhận thức của người dân chưa chuyển biến mạnh…Trong khi đó vẫn chưa có cơ chế và giải pháp đủ mạnh để đầu tư phát triển song, mây nhằm tạo công ăn việc làm, cải thiện thu nhập kinh tế hộ gia đình cho người dân miền núi cũng như khuyến khích họ tích cực tham gia vào các hoạt động quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững; chưa quan tâm đến cơ chế khuyến khích đầu tư gây trồng mới, diện tích rừng tự nhiên bị thu hẹp nên nguồn LSNG cũng có xu hướng ngày càng cạn kiệt dần vì lượng tái sinh không đảm bảo so với sản lượng khai thác. Với tổng diện tích đất lâm nghiệp toàn tỉnh trên 400 ngàn ha, nhưng hàng năm cả tỉnh chỉ đầu tư trồng khoảng 150 ha các loại cây LSNG, như vậy có thể nói là đầu tư phát triển LSNG còn quá khiêm tốn so với nhu cầu người dân miền núi hiện nay.
2. Một số giải pháp quản lý, bảo tồn và phát triển
Hoạt động bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên rừng, lâm sản ngoài gỗ, trong đó có song, mây, các loài cây dược liệu,… không thể tách rời việc đảm bảo sinh kế cho cộng đồng nông thôn miền núi. Bảo tồn và phát triển chỉ đạt được hiệu quả cao khi lợi ích từ tài nguyên rừng được chia sẻ, cộng đồng tự nguyện tham gia vào các hoạt động đó. Mặt khác, để thực hiện tốt nhiệm vụ bảo tồn, các giải pháp đề xuất phải đồng bộ, hệ thống, phù hợp với điều kiện, tập quán sản xuất của từng cộng đồng địa phương và có sự lồng ghép với chiến lược phát triển của vùng nhằm phát huy hiệu quả tổng hợp. Để thực hiện hiệu quả công tác quản lý, bảo tồn và phát triển lâm sản ngoài gỗ nhằm đáp ứng nhu cầu nguyên liệu ngày càng cao của các cơ sở, nhà máy sản xuất và chế biến, cũng như đảm bảo bền vững sinh kế cho cộng đồng cư dân miền núi, đặc biệt là đồng bào thiểu số cần thực hiện một số giải pháp sau:
Một là, Có cơ chế hỗ trợ nhằm cải thiện đời sống cho cộng đồng dân cư, giúp giảm thiểu sự phụ thuộc của người dân vào rừng là việc làm rất cần thiết. Việc xác định các giải pháp phát triển kinh tế cần phù hợp với mục tiêu bảo tồn; phù hợp với nhu cầu, nguyện vọng của cả cộng đồng cũng như yêu cầu chung của cả xã hội.
Hai là, Cần tập trung rà soát và điều chỉnh quy hoạch lại 3 loại rừng phù hợp với tình hình thực tế. Ưu tiên phát triển rừng sản xuất, lâm sản ngoài gỗ,… kết hợp chặt chẽ với công tác quản lý, bảo vệ tốt diện tích rừng phòng hộ, đặc dụng và đồng thời đẩy mạnh công tác giao đất lâm nghiệp, giao khoán quản lý bảo vệ rừng cần phải được hoàn thiện để các hộ gia đình, cá nhân, cộng đồng yên tâm đầu tư, phát triển kinh tế. Cần xác định rõ đối tượng ưu tiên trước hết là người dân bản địa có đời sống, thu nhập kinh tế gia đình phụ thuộc vào các sản phẩm từ rừng. Tiếp đến là cần giúp đỡ họ xây dựng các mô hình kinh tế - kỹ thuật như thế nào cho phù hợp để làm cơ sở khuyến cáo nhân rộng.
Ba là, Trước đây rừng là chỗ dựa của nhân dân địa phương để sinh sống nhất là trong mùa giáp hạt, nhưng từ khi rừng bị quản lý chặt họ mất một khoản thu nhập. Mặt khác, cán bộ kiểm lâm không thể ngày đêm đi khắp nơi để kiểm tra, bảo vệ và ngăn chặn. Do đó, vấn đề giao rừng cho người dân quản lý và họ được quyền khai thác và sử dụng một phần sản phẩm ngoài gỗ theo qui định là một giải pháp vừa đáp ứng nguyện vọng của người dân mà lại vừa phù hợp với chủ trương của công tác bảo tồn.
Bốn là, Cần phải nâng cao vai trò của công tác khuyến nông, giao cho Trung tâm Khuyến nông-Khuyến ngư phối hợp với các địa phương xây dựng các mô hình khuyến lâm nhằm giúp cộng đồng dân cư vùng núi, trung du phát triển rừng sản xuất, các loài lâm sản ngoài gỗ như: song, mây, cây dược liệu, các mô hình nông lâm kết hợp, các mô hình canh tác bền vững trên đất dốc; tăng cường công tác chuyển giao các kiến thức khoa học kỹ thuật, tuyên truyền để mọi người hiểu được tầm quan trọng của LSNG đối với sinh kế của người dân, giúp họ sử dụng có hiệu quả và bền vững những diện tích đất, rừng được giao, góp phần quản lý, bảo vệ, khai thác và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên rừng.
Năm là, Khuyến khích các tổ chức, cá nhân, các nhà khoa học xây dựng các đề tài nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực này để làm cơ sở đề xuất các giải pháp quản lý, khai thác, bảo tồn và gây trồng các loài LSNG theo hướng bền vững. Vì so với các ngành khác thì cho đến nay ngành lâm nghiệp nói chung và lĩnh vực bảo tồn, phát triển LSNG nói riêng hầu như chưa có các đề tài nghiên cứu khoa học nào.