Ở những huyện trung du và miền núi tỉnh Quảng Nam, đặc biệt là các huyện có vùng ruộng thấp dọc theo kênh cấp chính từ hồ Phú Ninh và các hồ chứa khác có rất nhiều diện tích ruộng lúa phù hợp để chuyển sang hình thức nuôi cá xen lúa, việc kết hợp nuôi ghép cá trong ruộng lúa mang lại nhiều lợi ích như nâng cao năng suất lúa và đa dạng hóa sản phẩm, góp phần phát triển ổn định bền vững nghề nuôi trồng thủy sản nước ngọt.
A. Lợi ích của việc nuôi cá trong ruộng lúa
- Cá ăn sâu bọ, côn trùng hại lúa
- Cá ăn được cỏ dại và các mầm cỏ dại trong ruộng lúa, hoạt động của cá giúp sục bùn cho ruộng lúa giúp cho hệ rễ lúa phát triển tốt hơn.
- Cá thải phân bổ sung thêm lượng phân bón cho lúa.
- Bông, hạt lúa rụng sẽ làm nguồn thức ăn cho cá, làm giảm chi phí thức ăn cho cá nuôi.
- Tận dụng được diện tích một cách hiệu quả và đa dạng hóa sản phẩm trong sản xuất nông nghiêp.
B. Kỹ thuật nuôi cá kết hợp với trồng lúa
1. Chọn địa điểm và xây dựng ruộng nuôi cá xen lúa
Vị trí: Vùng đất được chọn xây dựng mô hình này là vùng ruộng trũng thấp, đảm bảo thường xuyên có nước và nguồn nước cấp đảm bảo trong sạch.
Xây dựng công trình ruộng nuôi cá xen lúa: Công trình được xây dựng gồm hai phần: Ruộng và mương, trong đó phần mương bao quanh chiếm khoảng 1/5 diện tích. Cao trình đáy mương và chân ruộng đảm bảo khi cấp nước ngập lên chân ruộng thì độ sâu cột nước trong mương đạt khoảng 1,2 – 1,5m. Mương rộng khoảng 5-10m, tùy theo diện tích của ruộng lúa. Khi đào mương lượng đất lấy từ mương được đắp bù cho chân ruộng cao hơn đảm bảo vừa trồng được lúa vừa nuôi cá tốt.
Tuy nhiên, để thuận lợi hơn trong quá trình vận hành sản xuất, cần xây dựng thêm ao riêng biệt thông với mương bằng hệ thống cống. Ao này dùng để ương nuôi cá trước một thời gian.
2. Cải tạo ao, mương
Ao, mương được cải tạo trước, thả cá nuôi ở ao, mương trong thời gian khoảng một tháng. Sau đó chân ruộng được cải tạo và tiến hành gieo xạ lúa.
- Sên vét lớp bùn bẩn đưa đi xa (lưu ý chừa lại lớp bùn sạch trong mương khoảng 20 – 30cm để thuận lợi cho việc gây màu nước, nuôi cá sau này)
- Bón vôi: Tùy theo giá trị pH đất mà ta bón lượng vôi tương ứng (trung bình khoảng 10 – 15kg/100m2)
- Phơi đáy 2 - 3 ngày
- Cấp nước vào qua lưới lọc và tiến hành gây màu nước
3. Chọn và thả cá giống
Chọn đối tượng nuôi chính là cá rô phi chiếm 75 - 80%, cá chép và các loại cá khác(trừ cá trắm cỏ) chiếm 20 – 25%
Chọn giống khỏe mạnh, kích thước đồng đều, màu sắc tươi sáng, cá không mang mầm bệnh.
Cá thả vào ruộng lúa phải đạt kích cỡ từ 4 – 6cm trở lên.
Ngâm bao chứa cá trong nước khoảng 15 – 30 phút cho nhiệt độ nước trong và ngoài bao cân bằng, sau đó mở miệng bao, dùng tay tạt nước vào bao và từ từ thả cá ra ngoài.
Lưu ý ruộng lúa nuôi cá không được sử dụng thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ trong suốt quá trình chăm sóc quản lý. Trong trường hợp cần phải dùng thuốc thì trước khi phun thuốc cho ruộng lúa phải tháo bớt nước trong ruộng lúa gôm cá vào hết trong mương sau đó mới tiến hành phun thuốc.
4. Chăm sóc quản lý
Cho ăn: Tận dụng thức ăn từ ruộng lúa bổ sung thêm thức ăn công nghiệp.
Về cơ bản giống như mô hình nuôi cá trong ao tuy nhiên lượng thức ăn cung cấp cho cá ít hơn do cá có thể ăn thêm các loại thức ăn là động thực vật trong ruộng lúa và thức ăn tự nhiên.
Nguồn thức ăn: Đối với mô hình nuôi cá xen lúa, lượng thức ăn chủ yếu từ nguồn tự nhiên, phân bón, thức ăn chế biến có bổ sung thêm thức ăn công nghiệp. Trong quá trình nuôi, có thể sử dụng nhiều nguồn thức ăn tự chế biến với nguyên liệu từ các phụ phẩm nông nghiệp như cám gạo, bột ngủ cốc, ...
Chế độ cho ăn: Cho ăn mỗi ngày một đến hai lần, tỷ lệ khối lượng thức ăn so với trọng lượng thân giảm hơn so với mô hình nuôi chuyên canh cá khoảng 30%. Đồng thời căn cứ lượng thức ăn tự nhiên trên chân ruộng (sâu, bọ, ấu trùng của con trùng ... ) và sức ăn thực tế của cá nuôi để điều chỉnh cho phù hợp.
Đối với mô hình nuôi cá xen lúa vẫn phải sử dụng sàn cho ăn để kiểm tra lượng thức ăn cá sử dụng.
Quản lý nguồn nước: Nguồn nước trong sạch, đảm bảo không bị ô nhiễm từ nguồn nước thải sinh hoạt, nước thải công nghiệp hay thuốc trừ sâu
Các yếu tố môi trường chính được quản lý đối với mô hình nuôi cá xen lúa:
Nhiệt độ: Nhiệt độ nước được khống chế trong ngưỡng thích nghi cho cá khoảng: 27 – 30 0C
pH nước: Được điều chỉnh trong mức giới hạn (6,5 – 8,0) vào những ngày mưa dông cần xử lý vôi để nâng cao pH nước, giúp ổn định các yếu tố môi trường.
Màu nước và lượng thức ăn tự nhiên: Để khai thác hiệu quả loại hình nuôi cá rô phi trong ruộng lúa, việc tận dụng nguồn thức ăn tự nhiên, nguồn thức ăn từ phân bón, thức ăn từ ruộng lúa phải được khai thác triệt để và có hiệu quả. Nguồn phân được bón cho ruộng lúa sẽ có tác dụng gây màu nước tạo nguồn thức ăn tự nhiên phong phú.
Các loại độc tố từ nguồn nước cấp vào: Nguồn nước được cấp cho mô hình nuôi cá rô phi trong ruộng lúa phụ thuộc rất lớn vào nguồn nước phục vụ cho nông nghiệp. Do đó chất lượng nguồn nước rất khó kiểm soát, nhất là các loại thuốc trừ sâu được sử dụng trong nông nghiệp. Vì vậy khi cấp nước vào cần phải theo dõi và kiểm tra thật kỹ.
Việc nuôi cá xen lúa cần chọn ở vùng trồng lúa độc lập mới đảm bảo tính hiệu quả.
Quản lý sức khỏe cá: Thường xuyên theo dõi hoạt động sống, bắt mồi, bệnh tật của cá. Định kỳ 15 ngày kiểm tra sinh học để đánh giá tỷ lệ sống, trọng lượng trung bình, sản lượng cá có trong ruộng để có hướng quản lý tốt. Đặc biệt tính toán lượng thức ăn chính xác tránh hiện tượng thừa hoặc không đủ thức ăn cho cá và lượng phân bón cho ruộng.
5. Thu hoạch
Thời gian 1 vụ lúa khoảng 3 tháng trong khi đó thời gian nuôi cá khoảng 5 – 6 tháng. Nên sau mỗi vụ lúa cắt xong ta cho dâng nước lên cho cá vào ruộng ăn những hạt lúa rơi vãi đến lúc sắp cấy lúa vụ hai thì thu hoạch bớt cá lớn đạt kích cỡ thương phẩm, những cá nhỏ thì để lại khi cấy xong lúa thì thả nuôi tiếp.