1. Chuyển đổi số là gì?
Hiểu đơn giản, chuyển đổi số là ứng dụng công nghệ số vào công việc, sản xuất và đời sống để hoạt động nhanh hơn, thuận tiện hơn, chính xác hơn và hiệu quả hơn. Trong nông nghiệp, đó là việc dùng điện thoại, internet, Zalo, Google Form, Google Sheet, mã QR, phần mềm quản lý, cảm biến, camera, drone hoặc công cụ AI để hỗ trợ ghi chép, theo dõi sản xuất, hỏi kỹ thuật, quảng bá sản phẩm và kết nối thị trường.
Điểm quan trọng là bà con không cần bắt đầu bằng thiết bị đắt tiền. Chuyển đổi số có thể bắt đầu từ những việc rất quen thuộc: tra cứu thời tiết trước khi phun thuốc, chụp ảnh cây bị sâu bệnh gửi cán bộ kỹ thuật, lưu tài liệu tập huấn trên Google Drive, ghi nhật ký sản xuất bằng điện thoại, quét mã QR để mở tài liệu hoặc tạo mã QR giới thiệu sản phẩm.
2. Ứng dụng chuyển đổi số từ đơn giản đến phức tạp
Ở mức cơ bản, người dân có thể lập nhóm Zalo để trao đổi kỹ thuật, gửi ảnh ruộng/vườn, ao nuôi, chuồng trại; tra cứu thời tiết, lịch thời vụ, giá cả; dùng ChatGPT để tham khảo thông tin ban đầu; lưu tài liệu kỹ thuật và hình ảnh sản xuất. Những việc này dễ làm, ít tốn kém, phù hợp với đa số hộ sản xuất.
Ở mức cao hơn, tổ hợp tác và hợp tác xã có thể chuẩn hóa nhật ký điện tử, quản lý vùng trồng, mã lô sản phẩm, ngày chăm sóc, vật tư sử dụng, thời gian cách ly, ngày thu hoạch và hình ảnh minh chứng. Khi đưa sản phẩm ra thị trường, dữ liệu này hỗ trợ truy xuất nguồn gốc, xây dựng niềm tin với người tiêu dùng và nâng giá trị sản phẩm.
Ở mức phức tạp hơn, trang trại, hợp tác xã hoặc vùng sản xuất tập trung có thể dùng cảm biến độ ẩm đất, tưới tự động, camera, drone, nhà màng, phần mềm quản lý đàn vật nuôi, ao nuôi hoặc sàn thương mại điện tử. Tuy nhiên, công nghệ chỉ nên đầu tư khi phù hợp quy mô sản xuất, vốn, nhân lực vận hành và đầu ra thị trường.
3. Vì sao nông dân cần chuyển đổi số?
Sản xuất nông nghiệp hiện nay chịu nhiều áp lực: biến đổi khí hậu làm thời tiết thất thường; sâu bệnh, dịch bệnh khó lường hơn; chi phí giống, phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thức ăn chăn nuôi, điện, nước và nhân công tăng; trong khi thị trường yêu cầu sản phẩm phải có nguồn gốc, chất lượng và thông tin minh bạch.
Nếu chỉ dựa vào kinh nghiệm, người sản xuất có thể xử lý tốt một số tình huống quen thuộc nhưng khó so sánh hiệu quả giữa các vụ, khó chứng minh quy trình an toàn và khó tìm nguyên nhân làm chi phí tăng. Khi có dữ liệu ghi chép, bà con biết rõ đã dùng vật tư gì, thời điểm nào sâu bệnh xuất hiện, sản lượng bao nhiêu, bán ở đâu và giá thế nào. Nhờ vậy, vụ sau có cơ sở điều chỉnh tốt hơn.
4. Từ ghi nhớ bằng kinh nghiệm đến ghi chép có dữ liệu
Kinh nghiệm của nông dân rất quý, nhưng nếu chỉ “nhớ trong đầu” thì nhiều thông tin dễ bị quên. Sau một vụ sản xuất, bà con thường khó nhớ chính xác ngày bón phân, lượng thuốc đã dùng, thời gian cách ly, số lần tưới, chi phí công lao động hoặc nguyên nhân khiến năng suất giảm. Khi doanh nghiệp, hợp tác xã hoặc người tiêu dùng yêu cầu thông tin truy xuất, câu trả lời dựa vào trí nhớ sẽ thiếu sức thuyết phục.
Ghi chép có dữ liệu không làm mất đi kinh nghiệm truyền thống; ngược lại, giúp kinh nghiệm rõ ràng hơn, có thể kiểm chứng và chia sẻ cho người khác. Từ dữ liệu, nông dân biết vụ nào hiệu quả hơn, khâu nào tốn chi phí, khi nào cần phòng bệnh sớm và sản phẩm nào được thị trường đón nhận tốt.
5. Biết sớm - xử lý sớm - bán tốt hơn
Chuyển đổi số giúp nông dân “biết sớm” nhờ dự báo thời tiết, thông báo kỹ thuật, ảnh sâu bệnh và dữ liệu nhật ký; “xử lý sớm” nhờ trao đổi nhanh với cán bộ khuyến nông qua Zalo, cuộc gọi video hoặc hình ảnh; và “bán tốt hơn” nhờ sản phẩm có câu chuyện, hình ảnh đẹp, mã QR, thông tin nguồn gốc và kênh giới thiệu trực tuyến.
Người tiêu dùng hiện nay không chỉ quan tâm giá cả mà còn muốn biết sản phẩm được sản xuất ở đâu, ai sản xuất, quy trình có an toàn không, có thể kiểm tra thông tin hay không. Vì vậy, dữ liệu và hình ảnh trung thực sẽ góp phần tạo niềm tin, mở rộng thị trường và nâng giá trị nông sản.
6. Chuyển đổi số không thay thế nông dân
Công nghệ số chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế người nông dân và cũng không thay thế cán bộ kỹ thuật. Người nông dân vẫn là người hiểu rõ ruộng vườn, vật nuôi, điều kiện thời tiết và khả năng sản xuất của gia đình mình nhất. Cán bộ khuyến nông vẫn giữ vai trò hướng dẫn chuyên môn. Chuyển đổi số giúp bà con có thêm thông tin, lưu lại quá trình sản xuất, hỏi kỹ thuật nhanh hơn và ra quyết định tốt hơn.
7. Những việc cơ bản có thể làm ngay
Để bắt đầu chuyển đổi số, bà con có thể thực hiện ngay một số việc.
Một là, lập nhóm Zalo theo lớp tập huấn, mô hình hoặc cây/con tại địa phương để trao đổi kỹ thuật.
Hai là, lưu tài liệu, hình ảnh, video hướng dẫn trên Google Drive hoặc thư mục chung để xem lại.
Ba là, tra cứu thời tiết trước khi gieo trồng, phun thuốc, bón phân hoặc thu hoạch.
Bốn là, ghi nhật ký sản xuất bằng sổ hoặc biểu mẫu điện tử.
Năm là, tạo mã QR để giới thiệu sản phẩm, quy trình sản xuất, hình ảnh và số điện thoại liên hệ.
Chuyển đổi số là quá trình đi từng bước, từ dễ đến khó. Khi mỗi hộ biết dùng điện thoại hiệu quả hơn, mỗi tổ nhóm biết ghi chép và chia sẻ dữ liệu tốt hơn, mỗi hợp tác xã biết truy xuất và quảng bá sản phẩm rõ ràng hơn, nông nghiệp địa phương sẽ minh bạch, an toàn và có sức cạnh tranh cao hơn.
Trong kỳ tiếp theo, Trung tâm Khuyến nông thành phố Đà Nẵng sẽ tiếp tục hướng dẫn cụ thể cách sử dụng Zalo, Google Form, mã QR, tra cứu thời tiết và đặt câu hỏi cho AI để bà con cùng thực hành, cùng ứng dụng vào sản xuất.